جنگلهای هیرکانی با قدمتی بیش از ۴۰ میلیون سال، نهتنها فسیلهایی زنده از دوران سوم زمینشناسیاند، بلکه بهعنوان میراثی جهانی، هویت طبیعی و فرهنگی ایران را به رخ جهانیان میکشند که ثبت جهانی این جنگلها در تیرماه سال ۱۳۹۸ بهعنوان میراث طبیعی یونسکو، مهر تأییدی بر ارزش اکولوژیکی و تاریخی آنهاست.
به گزارش پایگاه خبری ماران به نقل از ایرنا، در استان گلستان، این جنگلها با وسعت ۴۲۱ هزار هکتار، ۲۱ درصد از کل مساحت جنگلهای هیرکانی ایران را در بر میگیرند و با تنوع زیستی بینظیر، جاذبههای طبیعی خیرهکننده و ظرفیتهای اقتصادی و فرهنگی، گنجینهای بیهمتا برای ایران و جهان به شمار میروند.
جنگلهای هیرکانی گلستان، بازماندهای از دوران پیش از یخبندانهای عظیم زمین، به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد دریای خزر از یخبندانهای دوره چهارم زمینشناسی مصون ماندهاند.
جهانبخش صادقیان، معاون امور جنگل اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان، این جنگلها را «مادر جنگلهای اروپا» دانست و گفت: این اکوسیستم باستانی، ذخیره ژنتیکی ارزشمندی است که گونههایی منحصربهفرد را در خود جای داده و در هیچ کجای خاورمیانه نظیر ندارد.
این جنگلها میزبان بیش از ۸۰ گونه درختی پهنبرگ و ۵۰ گونه درختچهای، از جمله راش، ممرز، بلوط، سرخدار و افرا هستند.
تنوع زیستی این منطقه با ۲۹۶ گونه پرنده و ۹۸ گونه پستاندار، از جمله پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، روباه دمسیاه و اسبچه خزری، آن را به بهشتی برای زیستشناسان و طبیعتدوستان تبدیل کرده است.
صادقیان ادامه داد: در یک محدوده کوچک از این جنگلها، میتوان چهار تا پنج گونه درختی را مشاهده کرد که این تنوع در جهان بینظیر است. این جنگلها به دلیل تکامل میلیونساله، شاهد تحولات زیستی و جابجایی گونهها بودهاند که مطالعه آنها برای دیرینهشناسی و فسیلشناسی حیاتی است.
جاذبههای افسونگر هیرکانی
جنگلهای هیرکانی گلستان مقاصدی بینظیر برای طبیعتگردی و ماجراجویی ارائه میدهند. پارک ملی گلستان، با آبشارهای خروشان، رودخانههای زلال و گونههای کمیاب جانوری، مقصدی رویایی برای عکاسان و طبیعتدوستان است.
جنگل ابر، جایی که ابرها در آغوش درختان راش آرام گرفته و مناظری افسانهای خلق میکنند و منطقه حفاظتشده جهاننما، با مراتع ییلاقی و چشماندازهای کوهستانی که به «بام گلستان» شهرت دارد، تجربهای بیمانند از پیادهروی و آرامش در دل طبیعت را به ارمغان میآورند.
به گفته علیاصغر نیکویی، مدیرکل منابع طبیعی گلستان، این جنگلها نهتنها از منظر زیبایی و تولید اکسیژن ارزشمندند، بلکه با جذب کربن، حفظ منابع آب زیرزمینی و تولید فرآوردههای چوبی، نقشی چندجانبه در اکوسیستم و اقتصاد منطقه ایفا میکنند.
ظرفیتهای اقتصادی و فرهنگی؛ پلی به سوی توسعه پایدار
ثبت جهانی جنگلهای هیرکانی، دریچهای به سوی توسعه گردشگری پایدار در گلستان گشوده است.
گرگان، بهعنوان یکی از پایگاههای اصلی دسترسی به این جنگلها، با جاذبههایی نظیر بافت تاریخی، بازار نعلبندان و جنگل ناهارخوران، ظرفیت تبدیل شدن به مقصدی بینالمللی را دارد. زیرساختهایی مانند فرودگاه بینالمللی گرگان، راههای دسترسی مناسب و امکان سفرهای یکروزه به مناطقی چون بندرترکمن، گنبدکاووس و آبشار کبودوال، این ظرفیت را دوچندان میکند.
نیکویی بیان کرد: توسعه اکوتوریسم، پرورش گیاهان دارویی و ایجاد فرصتهای شغلی برای جوامع محلی میتواند وابستگی به جنگلها را کاهش دهد و از مهاجرت به شهرها جلوگیری کند.
این جنگلها همچنین بستری برای تحقیقات علمی، آموزش زیستمحیطی و توسعه صنایع دستی فراهم میکنند. تنوع اقلیمی و فرهنگی گلستان، از ترکمنصحرا تا روستاهای ییلاقی جهاننما، زمینه را برای عرضه محصولات محلی، مانند زعفران و صنایع دستی ترکمنی، مهیا کرده و میتواند اقتصاد منطقه را متحول کند.
صادقیان تاکید کرد: این جنگلها ظرفیت جذب سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی را دارند. ایجاد مسیرهای گردشگری مشخص، اقامتگاههای بومگردی و برنامههای آموزشی برای گردشگران میتواند به توسعه پایدار منجر شود.
چالشهای پیش رو؛ تهدیدی برای فسیل زنده
با وجود این ظرفیتها، جنگلهای هیرکانی گلستان با تهدیدات جدی مواجهاند. بیش از ۵۱ درصد از مساحت اولیه این جنگلها به دلیل توسعه ناپایدار، قطع درختان، چرای بیش از حد دام و گسترش زمینهای کشاورزی از بین رفته و مساحت آنها از سه میلیون هکتار به کمتر از ۲ میلیون هکتار کاهش یافته است.
صادقیان هشدار داد: قاچاق چوب، حضور بیش از ۳۰ هزار واحد دامی و ویلاسازی غیرمجاز، به تخریب پوشش گیاهی و فرسایش خاک منجر شده و در برخی نقاط، جنگلها به حالت کچلی دچار شدهاند.
آفات و بیماریهایی مانند زغالی بلوط و شبپره شمشاد، همراه با تغییرات اقلیمی، کاهش رطوبت خاک و آتشسوزیهای گاهوبیگاه، حیات این اکوسیستم را به خطر انداختهاند.
نیکویی به کمبود بودجه و نیروی انسانی اشاره میکند: با ۵۰۰ نیرو برای حفاظت از ۵۰۰ هزار هکتار جنگل سختگذر، نظارت کافی ممکن نیست. آتشسوزیهای عمدی، تصرف زمینها و کمبود تجهیزات نیز چالشهای بزرگی هستند.
جادهسازی غیراصولی در جنگلها نیز به فرسایش خاک و لغزش زمین دامن زده است. صادقیان گفت: جادههایی که بدون رعایت اصول فنی احداث شدهاند، در زمان بارندگی و سیل، به تخریب جنگلها منجر میشوند و کمبود آگاهی عمومی و فقدان برنامههای آموزشی برای جوامع محلی نیز این تهدیدات را تشدید کرده است.
صادقیان گفت: جنگلهای هیرکانی گلستان در معرض خطر جدی قرار دارند و آتشسوزیهای ناشی از سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی (کاه و کلش) در اراضی مجاور، نهتنها به اکوسیستم ارزشمند جنگلها آسیب میرساند، بلکه انرژی و منابع نیروهای حفاظتی را به شدت تحت فشار قرار داده است.
وی بیان کرد: آتشهای ناشی از سوزاندن کاه و کلش بهسرعت به جنگلهای لبهای سرایت میکند و گونههای گیاهی و جانوری منحصربهفرد هیرکانی را نابود میسازد.
به گفته وی: خاموش کردن این آتشسوزیها ساعتها تلاش نیروهای حفاظتی جنگل را به خود اختصاص میدهد و توان آنها را برای حفاظت از دیگر مناطق کاهش میدهد.
معاون منابع طبیعی گلستان اعلام کرد: برای مقابله با این تهدید، منابع طبیعی اقدام به احداث کیلومترها آتشبر در حاشیه اراضی کشاورزی کرده است. این آتشبرها با استفاده از تجهیزات تخصصی ایجاد شدهاند تا از سرایت حریق به جنگلها جلوگیری کنند.
صادقیان تأکید کرد: مقابله با این معضل نیازمند ورود جدیتر دستگاههای متولی مانند سازمان محیط زیست و جهاد کشاورزی بوده و تشدید اقدامات بازدارنده، از جمله جریمههای سنگین و آموزش کشاورزان برای مدیریت صحیح بقایای کشاورزی، ضروری است.
ویلاسازی غیرقانونی در دل جنگلهای هیرکانی
اقدامات حفاظتی؛ گامی برای نجات میراث جهانی
استان گلستان در سالهای اخیر اقدامات متعددی برای حفاظت از جنگلهای هیرکانی انجام داده است.
از سال ۱۳۸۰، طرحهایی مانند ساماندهی جنگلنشینان، خروج ۵۰ درصد دامهای مجاز، خرید چهار هزار هکتار زمین از دامداران و جنگلکاری ۸۰ هزار هکتار اجرا شده است.
صادقیان بیان کرد: این اقدامات، همراه با تجدید حیات طبیعی جنگل، مناطق تخریبشده را احیا کرده و فضاهای خالی را با نهالکاری پر کرده است.
طرح تنفس جنگل که از سال ۱۳۹۶ اجرا شد، بهرهبرداری غیراصولی از جنگلها را متوقف کرد و بر حفاظت، احیا و بهرهبرداری پایدار تمرکز دارد.
نیکویی توضیح داد: این طرح به جوامع محلی امکان میدهد از ظرفیتهایی مانند پرورش گیاهان دارویی، ماهیگیری در رودخانهها و تولید صنایع دستی بهرهمند شوند تا وابستگیشان به جنگل کاهش یابد.
برای مقابله با آفات و بیماریها، همکاری با دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی در جریان است.
صادقیان افزود: اقداماتی برای کنترل آفاتی مانند شبپره شمشاد انجام شده، اما به دلیل پیچیدگی اکوسیستم جنگلی، استفاده از سموم کشاورزی محدود است و نیاز به روشهای تخصصی داریم.
راهکارهای آینده؛ حفاظت با مشارکت همگانی
برای حفظ این میراث جهانی، اقدامات فوری و هماهنگ در سطوح محلی، ملی و بینالمللی ضروری است.
نیکویی خواستار افزایش سهبرابری بودجه حفاظتی و تقویت زیرساختهای نظارتی، از جمله استفاده از فناوریهای نوین مانند نقشهبرداری آنلاین و نظارت ماهوارهای، شده است.
وی گفت: آموزش جوامع محلی و گردشگران برای افزایش آگاهی درباره اهمیت حفاظت از جنگلها حیاتی است.
توسعه گردشگری پایدار، با تأکید بر اکوتوریسم و ایجاد مسیرهای مشخص برای بازدید، میتواند جایگزینی برای فعالیتهای مخرب مانند قطع درختان و چرای دام باشد.
همکاری بین سازمانهای حفاظت محیط زیست، منابع طبیعی و میراث فرهنگی، همراه با مشارکت جوامع محلی، کلید مدیریت بهتر این اکوسیستم است.
صادقیان تأکید کرد تشویق به کاشت گونههای پهنبرگ به جای سوزنیبرگ و احیای طبیعی جنگلها میتواند به پایداری این اکوسیستم کمک کند.
حمایت بینالمللی از طریق یونسکو و جذب سرمایهگذاری برای پروژههای حفاظتی نیز گامی بزرگ در راستای حفظ این میراث برای نسلهای آینده خواهد بود.
نیکویی گفت: مردم باید بدانند این جنگلها سرمایه ملی و خدادادی آنهاست و با مشارکت و حمایت آنها، میتوانیم این گنجینه را حفظ کنیم.
آیندهای سبز برای گلستان و جهان
جنگلهای هیرکانی گلستان، فراتر از یک جاذبه طبیعی، نمادی از تاریخ، فرهنگ و هویت ایران هستند. این فسیلهای زنده، با تنوع زیستی بینظیر، مناظر خیرهکننده و ظرفیتهای اقتصادی و فرهنگی، میتوانند به الگویی برای توسعه پایدار تبدیل شوند. حفاظت از این میراث، وظیفهای همگانی است که نیازمند مشارکت مردم، برنامهریزی اصولی و حمایت بینالمللی است.
سفر به این جنگلها، تجربهای فراموشنشدنی برای گردشگران و یادآوری مسئولیت ما در برابر طبیعت است. همانطور که نیکویی میگوید: این جنگلها مال مردم هستند و با حمایت آنها، میتوانیم نشان دهیم که ایران چگونه گنجینههای طبیعی خود را برای آیندگان حفظ میکند.
با اتخاذ راهکارهای مناسب، جنگلهای هیرکانی گلستان نهتنها از خطر نابودی نجات خواهند یافت، بلکه به نمادی جهانی از همزیستی انسان و طبیعت تبدیل خواهند شد.
انتهای پیام/
